Hodowla

Ochrona zasobów genetycznych zwierząt gospodarskich

 

Iwona Tomczyk-Wrona
Dział Ochrony Zasobów Genetycznych Zwierząt Gospodarskich
Instytut Zootechniki w Krakowie

W Polsce ist­nie­je dłu­go­let­nia tra­dy­cja dzia­łań na rzecz ochro­ny zaso­bów gene­tycz­nych zwie­rząt. Już w latach 20-tych zapo­cząt­ko­wa­no pro­gram ochro­ny żubra, a nie­co póź­niej pro­gram hodow­li zacho­waw­czej koni­ka pol­skie­go, opar­ty na uni­kal­nym sys­te­mie hodow­li w rezer­wa­cie leśnym, któ­ry zaowo­co­wał resty­tu­cją koni­ka pol­skie­go. Podobnym suk­ce­sem zakoń­czy­ła się pra­ca nad odtwo­rze­niem owcy wrzo­sów­ki i świ­niar­ki. Od 80-tych lat, rów­no­le­gle z pierw­szy­mi ini­cja­ty­wa­mi pod­ję­ty­mi przez Europejską Federację Zootechniczną, w Polsce na sze­ro­ką ska­lę zaję­to się ochro­ną więk­szo­ści rodzi­mych ras, pole­ga­ją­cą na wspo­ma­ga­niu finan­so­wym stad zacho­waw­czych i stad sta­no­wią­cych rezer­wę gene­tycz­ną.

W czerw­cu 1992 roku na Konferencji Narodów Zjednoczonych - Środowisko i Rozwój (UNCED) w Rio de Janeiro 167 kra­jów zrze­szo­nych w ONZ pod­pi­sa­ło „Konwencję o róż­no­rod­no­ści bio­lo­gicz­nej”. Polska raty­fi­ko­wa­ła tę Konwencję w grud­niu 1995 roku, co tym samym nało­ży­ło na nasze pań­stwo obo­wią­zek zacho­wa­nia róż­no­rod­no­ści bio­lo­gicz­nej na tere­nie wła­sne­go kra­ju, nie tyl­ko na obsza­rach chro­nio­nych, ale tak­że na obsza­rach użyt­ko­wa­nych gospo­dar­czo, głów­nie rol­ni­czo. Tym samym Polska włą­czy­ła się do reali­za­cji Światowej Strategii Zachowania Zasobów Genetycznych Zwierząt Gospodarskich, opra­co­wa­nej przez Organizację Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO). Zasoby Genetyczne Zwierząt Gospodarskich obej­mu­ją te gatun­ki zwie­rząt, któ­re są lub mogą być wyko­rzy­sty­wa­ne do pro­duk­cji żyw­no­ści oraz w rol­nic­twie. Zarządzanie Zasobami Genetycznymi Zwierząt Gospodarskich obej­mu­je wszyst­kie dzia­ła­nia zwią­za­ne z cha­rak­te­ry­sty­ką, spo­so­ba­mi użyt­ko­wa­nia, dosko­na­le­nia i ochro­ny.

Konsekwencją raty­fi­ko­wa­nia Konwencji było utwo­rze­nie orga­ni­za­cyj­nych struk­tur zgod­nych z zale­ce­nia­mi FAO. W lip­cu 1996 roku Ministerstwo Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej powie­rzy­ło Centralnej Stacji Hodowli Zwierząt zada­nia zwią­za­ne z koor­dy­na­cją dzia­łań na rzecz ochro­ny zaso­bów gene­tycz­nych zwie­rząt gospo­dar­skich. I tak powstał Krajowy Ośrodek Koordynacyjny, któ­ry po kolej­nej reor­ga­ni­za­cji, od 1 stycz­nia 2002 roku dzia­ła w ramach Instytutu Zootechniki w Krakowie.

Krajowa Strategia Ochrony i Zrównoważonego Użytkowania Różnorodności Biologicznej, opra­co­wa­na zosta­ła na mocy 6-tego Artykułu Konwencji, gdzie nad­rzęd­nym celem jest: „Zachowanie całe­go rodzi­me­go bogac­twa przy­rod­ni­cze­go oraz zapew­nie­nie trwa­ło­ści i moż­li­wo­ści roz­wo­ju wszyst­kich pozio­mów jego orga­ni­za­cji (wewnątrz­ga­tun­ko­we­go, mię­dzy­ga­tun­ko­we­go i ponad­ga­tun­ko­we­go). Oznacza to, że ochro­na róż­no­rod­no­ści bio­lo­gicz­nej musi obej­mo­wać przy­ro­dę całe­go kra­ju, bez wzglę­du na for­mę jej użyt­ko­wa­nia oraz sto­pień jej prze­kształ­ce­nia lub znisz­cze­nia.

Różnorodność bio­lo­gicz­na (bio­róż­no­rod­ność) to zmien­ność gene­tycz­na czy­li obec­ność w danej popu­la­cji jak naj­więk­szej licz­by róż­nią­cych się mię­dzy sobą genów i ich kom­bi­na­cji, ale to rów­nież jak naj­więk­sza ilość gatun­ków i zróż­ni­co­wa­nych sys­te­mów eko­lo­gicz­nych (np. łąk, lasów, sta­wów itp.) wystę­pu­ją­cych na danym obsza­rze i na całej Ziemi.

W Strategii i Programie Działań wie­le uwa­gi poświę­co­ne jest dzia­ło­wi: Rolnictwo, Rozwój Wsi i Rynki Rolne. Główne cele dla tego sek­to­ra to przede wszyst­kim opra­co­wa­nie kra­jo­wej stra­te­gii ochro­ny rol­ni­czej róż­no­rod­no­ści bio­lo­gicz­nej (agro­bio­róż­no­rod­no­ści), sku­pia­ją­cej się na ochro­nie użyt­ko­wa­nych przez czło­wie­ka eko­sys­te­mów rol­ni­czych (agro­sys­te­mów), zaso­bów gene­tycz­nych roślin upraw­nych i zwie­rząt gospo­dar­skich, jak też gatun­ków wol­no żyją­cych i ich zbio­ro­wisk sta­no­wią­cych funk­cjo­nal­ny ele­ment agro­sys­te­mów. Różnorodność zwie­rząt gospo­dar­skich to zmien­ność gene­tycz­na wystę­pu­ją­ca wewnątrz każ­dej rasy oraz pomię­dzy rasa­mi w obrę­bie każ­de­go gatun­ku zwie­rząt gospo­dar­skich.

W 1999 roku roz­po­czę­to pra­ce nad Krajowym Programem Ochrony Zasobów Genetycznych Zwierząt, któ­re­go nad­rzęd­nym celem było zapew­nie­nie, że róż­no­rod­ność gene­tycz­na zwie­rząt gospo­dar­skich nie­zbęd­nych do pro­duk­cji żyw­no­ści i dla rol­nic­twa, będzie zacho­wa­na obec­nie i w przy­szło­ści. W maju 2000 roku Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi zaak­cep­to­wał do reali­za­cji pro­gra­my hodow­la­ne ochro­ny zaso­bów gene­tycz­nych poszcze­gól­nych popu­la­cji, w tym pro­gra­my dla koni­ka pol­skie­go i konia hucul­skie­go. Programy te zawie­ra­ją infor­ma­cje o histo­rii powsta­nia danej rasy i uza­sad­nie­nie koniecz­no­ści jej ochro­ny, pre­cy­zu­ją cele i har­mo­no­gram dzia­łań, a tak­że zakres ochro­ny in-situ i ex-situ. Programy okre­śla­ją tak­że zasa­dy i meto­dy pra­cy hodow­la­nej oraz wska­zu­ją orga­ni­za­cje odpo­wie­dzial­ne za ich reali­za­cję.

Ochrona in-situ róż­no­rod­no­ści gene­tycz­nej zwie­rząt gospo­dar­skich obej­mu­je wszyst­kie dzia­ła­nia słu­żą­ce utrzy­ma­niu żywych popu­la­cji zwie­rząt hodow­la­nych, rów­nież obję­tych aktyw­ny­mi pro­gra­ma­mi hodow­la­ny­mi w agro­sys­te­mach, w któ­rych zosta­ły wytwo­rzo­ne lub obec­nie nor­mal­nie wystę­pu­ją, łącz­nie z dzia­ła­nia­mi hodow­la­ny­mi podej­mo­wa­ny­mi w celu zapew­nie­nia cią­głe­go udzia­łu tych zaso­bów w zrów­no­wa­żo­nej pro­duk­cji żyw­no­ści i rol­nic­twie, obec­nie i w przy­szło­ści.

Ochrona ex-situ to zacho­wa­nie mate­ria­łu gene­tycz­ne­go w posta­ci żywych zwie­rząt poza śro­do­wi­skiem, w któ­rym zosta­ły wytwo­rzo­ne lub poza orga­ni­zmem zwie­rzę­cia w sztucz­nym śro­do­wi­sku, prze­waż­nie jako two­rze­nie ban­ków nasie­nia, oocy­tów, zarod­ków, komó­rek lub tka­nek.

Łącznie Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi zatwier­dzi­ło do reali­za­cji 32 pro­gra­my hodow­la­ne ochro­ny zaso­bów gene­tycz­nych, obej­mu­ją­ce 75 ras, odmian i rodów zwie­rząt gospo­dar­skich i ryb.

Programy ochro­ny zaso­bów gene­tycz­nych reali­zo­wa­ne są głów­nie meto­dą in-situ, któ­ra umoż­li­wia ochro­nę poprzez użyt­ko­wa­nie z jed­no­cze­snym dosko­na­le­niem spe­cy­ficz­nych i war­to­ścio­wych cech danej rasy.

Zagadnienia z zakre­su użyt­ko­wa­nia i wyko­rzy­sta­nia zaso­bów gene­tycz­nych zwie­rząt gospo­dar­skich są regu­lo­wa­ne w Polsce w róż­nych aktach praw­nych doty­czą­cych sze­ro­ko poję­tej dzie­dzi­ny cho­wu i hodow­li zwie­rząt gospo­dar­skich. W szcze­gól­no­ści są to usta­wy:

  • Ustawa o orga­ni­za­cji hodow­li i roz­ro­dzie zwie­rząt z póź­niej­szy­mi zmia­na­mi.
  • Ustawa o ochro­nie zwie­rząt z póź­niej­szy­mi zmia­na­mi.
  • Ustawa o zwal­cza­niu cho­rób zakaź­nych, bada­niu zwie­rząt rzeź­nych i mię­sa oraz o Inspekcji Weterynaryjnej.
  • Ustawa o rol­nic­twie eko­lo­gicz­nym.
  • Ustawa o sto­wa­rzy­sze­niach.
  • Ustawa o społeczno-zawodowych orga­ni­za­cjach rol­ni­czych.

Ustawa o orga­ni­za­cji hodow­li i roz­ro­dzie zwie­rząt gospo­dar­skich defi­niu­je kata­log gatun­ków zwie­rząt, któ­re są uzna­wa­ne za zwie­rzę­ta gospo­dar­skie w Polsce. Ustawa regu­lu­je spra­wy z zakre­su hodow­li oraz zacho­wa­nia zaso­bów gene­tycz­nych, oce­ny war­to­ści użyt­ko­wej i hodow­la­nej, pro­wa­dze­nia ksiąg i reje­strów zwie­rząt hodow­la­nych, a tak­że nad­zo­ru nad hodow­lą i roz­ro­dem zwie­rząt gospo­dar­skich. Wydane na pod­sta­wie tej usta­wy roz­po­rzą­dze­nia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, w spra­wie szcze­gó­ło­wych zasad pro­wa­dze­nia ksiąg i reje­strów zwie­rząt hodow­la­nych oraz wyma­gań, jakie powin­ny speł­niać pro­gra­my hodow­la­ne, zwra­ca­ją szcze­gól­ną uwa­gę na pro­gra­my, któ­rych głów­nym celem jest ochro­na i zacho­wa­nie zaso­bów gene­tycz­nych ras i odmian zwie­rząt gospo­dar­skich.

Polska dys­po­nu­je bar­dzo boga­ty­mi i zróż­ni­co­wa­ny­mi zaso­ba­mi gene­tycz­ny­mi zwie­rząt gospo­dar­skich. Wśród użyt­ko­wa­nych gatun­ków każ­dy repre­zen­to­wa­ny jest przez kil­ka do kil­ku­na­stu ras lub odmian. Jednak gwał­tow­ne zmia­ny zacho­dzą­ce w gospo­dar­ce nasze­go pań­stwa mają ogrom­ny wpływ na roz­wój popu­la­cji zwie­rząt gospo­dar­skich. Głównym zagro­że­niem jest znacz­ne ogra­ni­cze­nie bio­róż­no­rod­no­ści. Dotyczy to zarów­no zmien­no­ści gene­tycz­nej rodzi­mych ras zwie­rząt gospo­dar­skich, jak i indy­wi­du­al­nej zmien­no­ści w obrę­bie ras o zasię­gu mię­dzy­na­ro­do­wym, któ­re są obec­ne użyt­ko­wa­ne powszech­nie i inten­syw­nie dosko­na­lo­ne. Konieczne jest rów­nież zwięk­sze­nie zain­te­re­so­wa­nia i zro­zu­mie­nia spo­łecz­ne­go dla dzia­łań na rzecz ochro­ny zaso­bów gene­tycz­nych oraz zna­cze­nia rodzi­mych ras zwie­rząt.

Rasy rodzi­me, mimo niż­sze­go pozio­mu użyt­ko­wo­ści, cha­rak­te­ry­zu­ją się taki­mi cen­ny­mi cecha­mi, jak odpor­ność na cho­ro­by, wyso­ka płod­ność i plen­ność, dobre cechy matecz­ne, dłu­go­wiecz­ność oraz zdol­no­ści adap­ta­cyj­ne do skraj­nych warun­ków śro­do­wi­sko­wych i paszy o niskiej jako­ści. W wie­lu przy­pad­kach pro­duk­ty otrzy­my­wa­ne od tych zwie­rząt mają szcze­gól­ną, uni­ka­to­wą jakość.

Opracowane w Resorcie Rolnictwa pro­gra­my rolno-środowiskowe, obej­mu­ją dzia­ła­nia na rzecz ochro­ny in-situ rodzi­mych ras, jak też użyt­ko­wa­nia zwie­rząt na rzecz ochro­ny śro­do­wi­ska oraz pro­wa­dze­nia cho­wu i hodow­li w trud­nych warun­kach śro­do­wi­sko­wych (np. tere­ny gór­skie) i na obsza­rach wyma­ga­ją­cych rekul­ty­wa­cji (odło­go­wa­nych).

Chronione rodzi­me rasy zwie­rząt gospo­dar­skich sta­no­wią nie tyl­ko żywe świa­dec­two pol­skiej myśli hodow­la­nej, ale są tak­że nie­od­łącz­nym ele­men­tem rodzi­me­go kra­jo­bra­zu.

Nowymi akcen­ta­mi pro­gra­mów pomo­co­wych Unii Europejskiej są mię­dzy inny­mi odno­wa i este­ty­za­cja wsi, w tym tra­dy­cyj­ne­go dzie­dzic­twa kul­tu­ro­we­go, roz­wój infra­struk­tu­ry zwią­za­nej z rol­nic­twem, tury­sty­ka wiej­ską, roz­wój rze­mio­sła oraz przy­wra­ca­nie i utrzy­ma­nie tzw. kra­jo­bra­zu kul­tu­ro­we­go. Hodowla ras rodzi­mych może wspo­ma­gać two­rze­nie nisz ryn­ko­wych, na przy­kład w zakre­sie tak obec­nie mod­nych usług agro­tu­ry­stycz­nych. Obecność np. koni do jaz­dy rekre­acyj­nej w takim gospo­dar­stwie czy­ni ofer­tę bar­dziej atrak­cyj­ną.

Rozwój tury­sty­ki kon­nej daje sze­ro­kie moż­li­wo­ści znacz­ne­go wyko­rzy­sta­nia dużej licz­by koni. Promocja pod tym kątem przy­nio­sła­by zna­czą­ce korzy­ści zarów­no hodow­li koni, jak i two­rze­niu nowych ryn­ków pra­cy.

Programami ochro­ny zaso­bów gene­tycz­nych koni obję­te są rasy:

  • mało­pol­ska - rasa o okre­ślo­nym geno­ty­pie i feno­ty­pie, pod­kre­śla­ją­cym odręb­ność i spe­cy­fi­kę pol­skie­go anglo­ara­ba;
  • ślą­ska - rasa pocho­dzą­ca w liniach żeń­skich od miej­sco­wych szla­chet­nych kla­czy i od ogie­rów olden­bur­skich i wschodnio-fryzyjskich;
  • konik pol­ski - typo­wy przed­sta­wi­ciel pol­skiej rasy koni małych wywo­dzą­cy się bez­po­śred­nio od dzi­kich koni - tar­pa­nów ;
  • koń hucul­ski - nale­żą­cy do jed­nej z naj­star­szych ras koni opi­sa­nych w Polsce, ukształ­to­wa­ny we wschod­nich Karpatach, w suro­wym kli­ma­cie gór­skim.
Print Friendly, PDF & Email