Hodowla

Ochrona zasobów genetycznych zwierząt gospodarskich

 

Iwona Tomczyk-​Wrona
Dział Ochrony Zasobów Genetycznych Zwierząt Gospodarskich
Instytut Zootechniki w Krakowie

W Polsce ist­nie­je dłu­go­let­nia tra­dy­cja dzia­łań na rzecz ochro­ny za­so­bów ge­ne­tycz­nych zwie­rząt. Już w la­tach 20-​tych za­po­cząt­ko­wa­no pro­gram ochro­ny żu­bra, a nie­co póź­niej pro­gram ho­dow­li za­cho­waw­czej ko­ni­ka pol­skie­go, opar­ty na uni­kal­nym sys­te­mie ho­dow­li w re­zer­wa­cie le­śnym, któ­ry za­owo­co­wał re­sty­tu­cją ko­ni­ka pol­skie­go. Podobnym suk­ce­sem za­koń­czy­ła się pra­ca nad od­two­rze­niem owcy wrzo­sów­ki i świ­niar­ki. Od 80-​tych lat, rów­no­le­gle z pierw­szy­mi ini­cja­ty­wa­mi pod­ję­ty­mi przez Europejską Federację Zootechniczną, w Polsce na sze­ro­ką ska­lę za­ję­to się ochro­ną więk­szo­ści ro­dzi­mych ras, po­le­ga­ją­cą na wspo­ma­ga­niu fi­nan­so­wym stad za­cho­waw­czych i stad sta­no­wią­cych re­zer­wę ge­ne­tycz­ną.

W czerw­cu 1992 ro­ku na Konferencji Narodów Zjednoczonych – Środowisko i Rozwój (UNCED) w Rio de Janeiro 167 kra­jów zrze­szo­nych w ONZ pod­pi­sa­ło „Konwencję o róż­no­rod­no­ści bio­lo­gicz­nej”. Polska ra­ty­fi­ko­wa­ła tę Konwencję w grud­niu 1995 ro­ku, co tym sa­mym na­ło­ży­ło na na­sze pań­stwo obo­wią­zek za­cho­wa­nia róż­no­rod­no­ści bio­lo­gicz­nej na te­re­nie wła­sne­go kra­ju, nie tyl­ko na ob­sza­rach chro­nio­nych, ale tak­że na ob­sza­rach użyt­ko­wa­nych go­spo­dar­czo, głów­nie rol­ni­czo. Tym sa­mym Polska włą­czy­ła się do re­ali­za­cji Światowej Strategii Zachowania Zasobów Genetycznych Zwierząt Gospodarskich, opra­co­wa­nej przez Organizację Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO). Zasoby Genetyczne Zwierząt Gospodarskich obej­mu­ją te ga­tun­ki zwie­rząt, któ­re są lub mo­gą być wy­ko­rzy­sty­wa­ne do pro­duk­cji żyw­no­ści oraz w rol­nic­twie. Zarządzanie Zasobami Genetycznymi Zwierząt Gospodarskich obej­mu­je wszyst­kie dzia­ła­nia zwią­za­ne z cha­rak­te­ry­sty­ką, spo­so­ba­mi użyt­ko­wa­nia, do­sko­na­le­nia i ochro­ny.

Konsekwencją ra­ty­fi­ko­wa­nia Konwencji by­ło utwo­rze­nie or­ga­ni­za­cyj­nych struk­tur zgod­nych z za­le­ce­nia­mi FAO. W lip­cu 1996 ro­ku Ministerstwo Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej po­wie­rzy­ło Centralnej Stacji Hodowli Zwierząt za­da­nia zwią­za­ne z ko­or­dy­na­cją dzia­łań na rzecz ochro­ny za­so­bów ge­ne­tycz­nych zwie­rząt go­spo­dar­skich. I tak po­wstał Krajowy Ośrodek Koordynacyjny, któ­ry po ko­lej­nej re­or­ga­ni­za­cji, od 1 stycz­nia 2002 ro­ku dzia­ła w ra­mach Instytutu Zootechniki w Krakowie.

Krajowa Strategia Ochrony i Zrównoważonego Użytkowania Różnorodności Biologicznej, opra­co­wa­na zo­sta­ła na mo­cy 6-​tego Artykułu Konwencji, gdzie nad­rzęd­nym ce­lem jest: „Zachowanie ca­łe­go ro­dzi­me­go bo­gac­twa przy­rod­ni­cze­go oraz za­pew­nie­nie trwa­ło­ści i moż­li­wo­ści roz­wo­ju wszyst­kich po­zio­mów je­go or­ga­ni­za­cji (we­wnątrz­ga­tun­ko­we­go, mię­dzy­ga­tun­ko­we­go i po­nad­ga­tun­ko­we­go). Oznacza to, że ochro­na róż­no­rod­no­ści bio­lo­gicz­nej mu­si obej­mo­wać przy­ro­dę ca­łe­go kra­ju, bez wzglę­du na for­mę jej użyt­ko­wa­nia oraz sto­pień jej prze­kształ­ce­nia lub znisz­cze­nia.

Różnorodność bio­lo­gicz­na (bio­róż­no­rod­ność) to zmien­ność ge­ne­tycz­na czy­li obec­ność w da­nej po­pu­la­cji jak naj­więk­szej licz­by róż­nią­cych się mię­dzy so­bą ge­nów i ich kom­bi­na­cji, ale to rów­nież jak naj­więk­sza ilość ga­tun­ków i zróż­ni­co­wa­nych sys­te­mów eko­lo­gicz­nych (np. łąk, la­sów, sta­wów itp.) wy­stę­pu­ją­cych na da­nym ob­sza­rze i na ca­łej Ziemi.

W Strategii i Programie Działań wie­le uwa­gi po­świę­co­ne jest dzia­ło­wi: Rolnictwo, Rozwój Wsi i Rynki Rolne. Główne ce­le dla te­go sek­to­ra to przede wszyst­kim opra­co­wa­nie kra­jo­wej stra­te­gii ochro­ny rol­ni­czej róż­no­rod­no­ści bio­lo­gicz­nej (agro­bio­róż­no­rod­no­ści), sku­pia­ją­cej się na ochro­nie użyt­ko­wa­nych przez czło­wie­ka eko­sys­te­mów rol­ni­czych (agro­sys­te­mów), za­so­bów ge­ne­tycz­nych ro­ślin upraw­nych i zwie­rząt go­spo­dar­skich, jak też ga­tun­ków wol­no ży­ją­cych i ich zbio­ro­wisk sta­no­wią­cych funk­cjo­nal­ny ele­ment agro­sys­te­mów. Różnorodność zwie­rząt go­spo­dar­skich to zmien­ność ge­ne­tycz­na wy­stę­pu­ją­ca we­wnątrz każ­dej ra­sy oraz po­mię­dzy ra­sa­mi w ob­rę­bie każ­de­go ga­tun­ku zwie­rząt go­spo­dar­skich.

W 1999 ro­ku roz­po­czę­to pra­ce nad Krajowym Programem Ochrony Zasobów Genetycznych Zwierząt, któ­re­go nad­rzęd­nym ce­lem by­ło za­pew­nie­nie, że róż­no­rod­ność ge­ne­tycz­na zwie­rząt go­spo­dar­skich nie­zbęd­nych do pro­duk­cji żyw­no­ści i dla rol­nic­twa, bę­dzie za­cho­wa­na obec­nie i w przy­szło­ści. W ma­ju 2000 ro­ku Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi za­ak­cep­to­wał do re­ali­za­cji pro­gra­my ho­dow­la­ne ochro­ny za­so­bów ge­ne­tycz­nych po­szcze­gól­nych po­pu­la­cji, w tym pro­gra­my dla ko­ni­ka pol­skie­go i ko­nia hu­cul­skie­go. Programy te za­wie­ra­ją in­for­ma­cje o hi­sto­rii po­wsta­nia da­nej ra­sy i uza­sad­nie­nie ko­niecz­no­ści jej ochro­ny, pre­cy­zu­ją ce­le i har­mo­no­gram dzia­łań, a tak­że za­kres ochro­ny in-​situ i ex-​situ. Programy okre­śla­ją tak­że za­sa­dy i me­to­dy pra­cy ho­dow­la­nej oraz wska­zu­ją or­ga­ni­za­cje od­po­wie­dzial­ne za ich re­ali­za­cję.

Ochrona in-​situ róż­no­rod­no­ści ge­ne­tycz­nej zwie­rząt go­spo­dar­skich obej­mu­je wszyst­kie dzia­ła­nia słu­żą­ce utrzy­ma­niu ży­wych po­pu­la­cji zwie­rząt ho­dow­la­nych, rów­nież ob­ję­tych ak­tyw­ny­mi pro­gra­ma­mi ho­dow­la­ny­mi w agro­sys­te­mach, w któ­rych zo­sta­ły wy­two­rzo­ne lub obec­nie nor­mal­nie wy­stę­pu­ją, łącz­nie z dzia­ła­nia­mi ho­dow­la­ny­mi po­dej­mo­wa­ny­mi w ce­lu za­pew­nie­nia cią­głe­go udzia­łu tych za­so­bów w zrów­no­wa­żo­nej pro­duk­cji żyw­no­ści i rol­nic­twie, obec­nie i w przy­szło­ści.

Ochrona ex-​situ to za­cho­wa­nie ma­te­ria­łu ge­ne­tycz­ne­go w po­sta­ci ży­wych zwie­rząt po­za śro­do­wi­skiem, w któ­rym zo­sta­ły wy­two­rzo­ne lub po­za or­ga­ni­zmem zwie­rzę­cia w sztucz­nym śro­do­wi­sku, prze­waż­nie ja­ko two­rze­nie ban­ków na­sie­nia, oocy­tów, za­rod­ków, ko­mó­rek lub tka­nek.

Łącznie Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi za­twier­dzi­ło do re­ali­za­cji 32 pro­gra­my ho­dow­la­ne ochro­ny za­so­bów ge­ne­tycz­nych, obej­mu­ją­ce 75 ras, od­mian i ro­dów zwie­rząt go­spo­dar­skich i ryb.

Programy ochro­ny za­so­bów ge­ne­tycz­nych re­ali­zo­wa­ne są głów­nie me­to­dą in-​situ, któ­ra umoż­li­wia ochro­nę po­przez użyt­ko­wa­nie z jed­no­cze­snym do­sko­na­le­niem spe­cy­ficz­nych i war­to­ścio­wych cech da­nej ra­sy.

Zagadnienia z za­kre­su użyt­ko­wa­nia i wy­ko­rzy­sta­nia za­so­bów ge­ne­tycz­nych zwie­rząt go­spo­dar­skich są re­gu­lo­wa­ne w Polsce w róż­nych ak­tach praw­nych do­ty­czą­cych sze­ro­ko po­ję­tej dzie­dzi­ny cho­wu i ho­dow­li zwie­rząt go­spo­dar­skich. W szcze­gól­no­ści są to usta­wy:

  • Ustawa o or­ga­ni­za­cji ho­dow­li i roz­ro­dzie zwie­rząt z póź­niej­szy­mi zmia­na­mi.
  • Ustawa o ochro­nie zwie­rząt z póź­niej­szy­mi zmia­na­mi.
  • Ustawa o zwal­cza­niu cho­rób za­kaź­nych, ba­da­niu zwie­rząt rzeź­nych i mię­sa oraz o Inspekcji Weterynaryjnej.
  • Ustawa o rol­nic­twie eko­lo­gicz­nym.
  • Ustawa o sto­wa­rzy­sze­niach.
  • Ustawa o społeczno-​zawodowych or­ga­ni­za­cjach rol­ni­czych.

Ustawa o or­ga­ni­za­cji ho­dow­li i roz­ro­dzie zwie­rząt go­spo­dar­skich de­fi­niu­je ka­ta­log ga­tun­ków zwie­rząt, któ­re są uzna­wa­ne za zwie­rzę­ta go­spo­dar­skie w Polsce. Ustawa re­gu­lu­je spra­wy z za­kre­su ho­dow­li oraz za­cho­wa­nia za­so­bów ge­ne­tycz­nych, oce­ny war­to­ści użyt­ko­wej i ho­dow­la­nej, pro­wa­dze­nia ksiąg i re­je­strów zwie­rząt ho­dow­la­nych, a tak­że nad­zo­ru nad ho­dow­lą i roz­ro­dem zwie­rząt go­spo­dar­skich. Wydane na pod­sta­wie tej usta­wy roz­po­rzą­dze­nia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, w spra­wie szcze­gó­ło­wych za­sad pro­wa­dze­nia ksiąg i re­je­strów zwie­rząt ho­dow­la­nych oraz wy­ma­gań, ja­kie po­win­ny speł­niać pro­gra­my ho­dow­la­ne, zwra­ca­ją szcze­gól­ną uwa­gę na pro­gra­my, któ­rych głów­nym ce­lem jest ochro­na i za­cho­wa­nie za­so­bów ge­ne­tycz­nych ras i od­mian zwie­rząt go­spo­dar­skich.

Polska dys­po­nu­je bar­dzo bo­ga­ty­mi i zróż­ni­co­wa­ny­mi za­so­ba­mi ge­ne­tycz­ny­mi zwie­rząt go­spo­dar­skich. Wśród użyt­ko­wa­nych ga­tun­ków każ­dy re­pre­zen­to­wa­ny jest przez kil­ka do kil­ku­na­stu ras lub od­mian. Jednak gwał­tow­ne zmia­ny za­cho­dzą­ce w go­spo­dar­ce na­sze­go pań­stwa ma­ją ogrom­ny wpływ na roz­wój po­pu­la­cji zwie­rząt go­spo­dar­skich. Głównym za­gro­że­niem jest znacz­ne ogra­ni­cze­nie bio­róż­no­rod­no­ści. Dotyczy to za­rów­no zmien­no­ści ge­ne­tycz­nej ro­dzi­mych ras zwie­rząt go­spo­dar­skich, jak i in­dy­wi­du­al­nej zmien­no­ści w ob­rę­bie ras o za­się­gu mię­dzy­na­ro­do­wym, któ­re są obec­ne użyt­ko­wa­ne po­wszech­nie i in­ten­syw­nie do­sko­na­lo­ne. Konieczne jest rów­nież zwięk­sze­nie za­in­te­re­so­wa­nia i zro­zu­mie­nia spo­łecz­ne­go dla dzia­łań na rzecz ochro­ny za­so­bów ge­ne­tycz­nych oraz zna­cze­nia ro­dzi­mych ras zwie­rząt.

Rasy ro­dzi­me, mi­mo niż­sze­go po­zio­mu użyt­ko­wo­ści, cha­rak­te­ry­zu­ją się ta­ki­mi cen­ny­mi ce­cha­mi, jak od­por­ność na cho­ro­by, wy­so­ka płod­ność i plen­ność, do­bre ce­chy ma­tecz­ne, dłu­go­wiecz­ność oraz zdol­no­ści ad­ap­ta­cyj­ne do skraj­nych wa­run­ków śro­do­wi­sko­wych i pa­szy o ni­skiej ja­ko­ści. W wie­lu przy­pad­kach pro­duk­ty otrzy­my­wa­ne od tych zwie­rząt ma­ją szcze­gól­ną, uni­ka­to­wą ja­kość.

Opracowane w Resorcie Rolnictwa pro­gra­my rolno-​środowiskowe, obej­mu­ją dzia­ła­nia na rzecz ochro­ny in-​situ ro­dzi­mych ras, jak też użyt­ko­wa­nia zwie­rząt na rzecz ochro­ny śro­do­wi­ska oraz pro­wa­dze­nia cho­wu i ho­dow­li w trud­nych wa­run­kach śro­do­wi­sko­wych (np. te­re­ny gór­skie) i na ob­sza­rach wy­ma­ga­ją­cych re­kul­ty­wa­cji (odło­go­wa­nych).

Chronione ro­dzi­me ra­sy zwie­rząt go­spo­dar­skich sta­no­wią nie tyl­ko ży­we świa­dec­two pol­skiej my­śli ho­dow­la­nej, ale są tak­że nie­od­łącz­nym ele­men­tem ro­dzi­me­go kra­jo­bra­zu.

Nowymi ak­cen­ta­mi pro­gra­mów po­mo­co­wych Unii Europejskiej są mię­dzy in­ny­mi od­no­wa i es­te­ty­za­cja wsi, w tym tra­dy­cyj­ne­go dzie­dzic­twa kul­tu­ro­we­go, roz­wój in­fra­struk­tu­ry zwią­za­nej z rol­nic­twem, tu­ry­sty­ka wiej­ską, roz­wój rze­mio­sła oraz przy­wra­ca­nie i utrzy­ma­nie tzw. kra­jo­bra­zu kul­tu­ro­we­go. Hodowla ras ro­dzi­mych mo­że wspo­ma­gać two­rze­nie nisz ryn­ko­wych, na przy­kład w za­kre­sie tak obec­nie mod­nych usług agro­tu­ry­stycz­nych. Obecność np. ko­ni do jaz­dy re­kre­acyj­nej w ta­kim go­spo­dar­stwie czy­ni ofer­tę bar­dziej atrak­cyj­ną.

Rozwój tu­ry­sty­ki kon­nej da­je sze­ro­kie moż­li­wo­ści znacz­ne­go wy­ko­rzy­sta­nia du­żej licz­by ko­ni. Promocja pod tym ką­tem przy­nio­sła­by zna­czą­ce ko­rzy­ści za­rów­no ho­dow­li ko­ni, jak i two­rze­niu no­wych ryn­ków pra­cy.

Programami ochro­ny za­so­bów ge­ne­tycz­nych ko­ni ob­ję­te są ra­sy:

  • ma­ło­pol­ska – ra­sa o okre­ślo­nym ge­no­ty­pie i fe­no­ty­pie, pod­kre­śla­ją­cym od­ręb­ność i spe­cy­fi­kę pol­skie­go an­glo­ara­ba;
  • ślą­ska – ra­sa po­cho­dzą­ca w li­niach żeń­skich od miej­sco­wych szla­chet­nych kla­czy i od ogie­rów ol­den­bur­skich i wschodnio-​fryzyjskich;
  • ko­nik pol­ski – ty­po­wy przed­sta­wi­ciel pol­skiej ra­sy ko­ni ma­łych wy­wo­dzą­cy się bez­po­śred­nio od dzi­kich ko­ni – tar­pa­nów ;
  • koń hu­cul­ski – na­le­żą­cy do jed­nej z naj­star­szych ras ko­ni opi­sa­nych w Polsce, ukształ­to­wa­ny we wschod­nich Karpatach, w su­ro­wym kli­ma­cie gór­skim.
  • RSS
  • Newsletter
  • Facebook
  • Google+
  • GoldenLine
  • YouTube