Hodowla

OCENA WARTOŚCI HODOWLANEJ

 

Wartość hodowlana a wartość użytkowa

Celem selek­cji w hodow­li każ­de­go gatun­ku jest wybór rodzi­ców kolej­ne­go poko­le­nia w spo­sób mak­sy­ma­li­zu­ją­cy postęp gene­tycz­ny pod wzglę­dem zało­żo­ne­go w danej popu­la­cji celu hodow­la­ne­go. W hodow­li koni wierz­cho­wych takim celem może być gene­tycz­ne dosko­na­le­nie róż­nych aspek­tów użyt­ko­wo­ści wierz­cho­wej – od wyczy­nu w jeź­dziec­kich dys­cy­pli­nach spor­to­wych, po „pro­duk­cję” konia rekre­acyj­ne­go, rów­no­le­gle z utrzy­my­wa­niem jak naj­wyż­szej jako­ści cech funk­cjo­nal­nych (repro­duk­cja, zdro­wot­ność…). Ocena koni jako rodzi­ców spro­wa­dza się więc do oce­ny gene­tycz­nej jako­ści gamet, jakie one pro­du­ku­ją, a wyni­ka­ją­ca z takiej oce­ny war­tość hodow­la­na odzwier­cie­dla prze­cięt­ną jakość gamet two­rzo­nych przez oce­nia­ne zwie­rzę.

W prze­ci­wień­stwie do war­to­ści hodow­la­nej wska­zu­ją­cej na prze­wi­dy­wa­ną jakość potom­stwa, war­tość użyt­ko­wa okre­śla jakość wyra­ża­nia przez konia danej użyt­ko­wo­ści w momen­cie jej pomia­ru (lub śred­niej z kil­ku pomia­rów). Wartość użyt­ko­wa konia zale­ży od jako­ści genów, jakie otrzy­mał od swo­ich rodzi­ców w dwóch game­tach, od jako­ści odcho­wu, tre­nin­gu, wie­ku w chwi­li oce­ny jego użyt­ko­wo­ści, itd. Niestety, zwie­rzę­ta, nawet o wybit­nej war­to­ści użyt­ko­wej, wca­le nie muszą pło­dzić war­to­ścio­we­go potom­stwa, a mniej wybit­ne użyt­ko­wo zwie­rzę­ta nie muszą dawać potom­stwa gor­szej jako­ści. Wynika to z dwóch fak­tów – zwie­rzę­ta nie prze­ka­zu­ją swe­mu potom­stwu dosko­na­łych warun­ków śro­do­wi­sko­wych (ale tak­że tych złych) jakich same doświad­czy­ły, oraz nie prze­ka­zu­ją tej czę­ści ich wła­snych zało­żeń gene­tycz­nych, któ­ra wyni­ka ze współ­dzia­ła­nia genów z dwóch gamet, z któ­rych powsta­ły – prze­ka­żą potom­ko­wi przy­pad­ko­wy pakiet swo­ich warian­tów genów (alle­li) w jed­nej game­cie. Istnieje wszak­że pozy­tyw­na zależ­ność mię­dzy war­to­ścią użyt­ko­wą a hodow­la­ną – jej mier­ni­kiem jest tzw. wskaź­nik odzie­dzi­czal­no­ści.

Wzajemne uwi­kła­nie wpły­wów śro­do­wi­sko­wych i gene­tycz­nych wyma­ga czę­sto zasto­so­wa­nia wysu­bli­mo­wa­nych metod sta­ty­stycz­nych w celu prze­wi­dze­nia war­to­ści hodow­la­nej kan­dy­da­tów do selek­cji. W chwi­li obec­nej stan­dar­dem w prze­wi­dy­wa­niu war­to­ści hodow­la­nej jest meto­da sta­ty­stycz­na BLUP w połą­cze­niu z mode­lem bio­lo­gicz­nym nazy­wa­nym ogól­nie mode­lem zwie­rzę­cia lub osob­ni­czym (poszcze­gól­ne wer­sje mode­lu mogą się róż­nić pozo­sta­ły­mi czyn­ni­ka­mi).

Procedura prze­wi­dy­wa­nia war­to­ści hodow­la­nej wyma­ga dys­po­no­wa­nia:

  • wyni­ka­mi kon­tro­li użyt­ko­wo­ści (np. wyni­ka­mi prób dziel­no­ści po tre­nin­gu 100-dniowym),
  • wie­dzą o zakre­sie zmien­no­ści tej użyt­ko­wo­ści (kom­po­nen­ty warian­cji),
  • wska­za­niem śro­do­wi­ska, w któ­rym dana użyt­ko­wość była reali­zo­wa­na (np. rok i zakład tre­nin­go­wy) oraz
  • rze­tel­nym rodo­wo­dem pozwa­la­ją­cym odszu­kać alle­le obec­ne w jed­nym osob­ni­ku u osob­ni­ków z nim spo­krew­nio­nych (w ten spo­sób zwięk­sza­my ilość infor­ma­cji o zwie­rzę­ciu – zwie­rzę­ta infor­mu­ją wza­jem­nie o sobie, aż do umoż­li­wie­nia oce­ny war­to­ści hodow­la­nej pod wzglę­dem cechy nie­zmie­rzo­nej u dane­go osob­ni­ka).

Metodyka

Ogiery

Ocena war­to­ści hodow­la­nej pro­wa­dzo­na jest we współ­pra­cy PZHK z Instytutem Genetyki i Hodowli Zwierząt PAN w Jastrzębcu. Analizy prze­pro­wa­dzo­no na wyni­kach prób dziel­no­ści ogie­rów, któ­re odby­ły się w latach 1997-2016. Ze wzglę­du na zmia­ny w pró­bach dziel­no­ści licz­ba obser­wa­cji poszcze­gól­nych cech była róż­na i wyno­si­ła od 539 dla sto­sun­ko­wo nie­daw­no wpro­wa­dzo­nej oce­ny tem­pe­ra­men­tu, doko­ny­wa­nej przez kie­row­ni­ka ZT, do 1578 dla cech oce­nia­nych przez komi­sję sędziow­ską. Najnowsza cecha – galop wytrzy­ma­ło­ścio­wy – ma jesz­cze zbyt mało obser­wa­cji (210) i nie jest uwzględ­nia­na w ana­li­zach. Komponenty warian­cji (potrzeb­ne do roz­dzie­le­nia wpły­wów śro­do­wi­sko­wych i gene­tycz­nych) uzy­ska­no za pomo­cą meto­dy prób­ko­wa­nia Gibbsa (pro­gram GIBBS2F90 – Tsuruta i wsp. 2006). Sama oce­na war­to­ści hodow­la­nej doko­na­na zosta­ła przy pomo­cy pro­gra­mu BLUPF90 (Misztal, 2008). Rodowód objął oko­ło 22000 koni. W obu przy­pad­kach zasto­so­wa­no nastę­pu­ją­cy model sta­ty­stycz­ny:

yij = µ + ZT*Ri + aij + eij

gdzie:

  • yij – war­tość cechy obser­wo­wa­nej u j-tego ogie­ra w i-tym zakła­dzie tre­nin­go­wym i roku (WARTOŚĆ UŻYTKOWA, w rze­czy­wi­sto­ści 16 cech jed­no­cze­śnie – model wie­lo­ce­cho­wy),
  • µ – śred­nia ogól­na (każ­dej z 16 cech),
  • ZT*Ri – łącz­ny wpływ sta­łe­go czyn­ni­ka „zakład treningowy/rok oce­ny” na war­to­ści cech,
  • aij – loso­wy, gene­tycz­ny wpływ addy­tyw­ny konia na war­to­ści cech (WARTOŚĆ HODOWLANA, liczo­na tak­że dla zwie­rząt bez zmie­rzo­nej użyt­ko­wo­ści, lecz powią­za­nych rodo­wo­do­wo),
  • eij – błąd loso­wy.

Oceny war­to­ści hodow­la­nej 16-stu cech (bez galo­pu wytrzy­ma­ło­ścio­we­go) zosta­ły pogru­po­wa­ne w trzy indek­sy – ogól­ny, sko­ko­wy i ujeż­dże­nio­wy – sto­sow­nie do pro­ce­du­ry two­rze­nia indek­sów użyt­ko­wych. Główną róż­ni­cą jest brak galo­pu wytrzy­ma­ło­ścio­we­go w indek­sie ogól­nym i sko­ko­wym i pro­por­cjo­nal­ne prze­li­cze­nie wag pozo­sta­łych cech z tych indek­sów tak, aby sumo­wa­ły się do 100. Wagi cech zosta­ły następ­nie wyra­żo­ne w jed­nost­kach stan­dar­do­we­go odchy­le­nia odpo­wia­da­ją­cej im war­to­ści hodow­la­nej cechy. Indeksy wystan­da­ry­zo­wa­no na śred­nią = 100 i odchy­le­nie stan­dar­do­we (SD) = 20, w obrę­bie wszyst­kich 1578 koni pod­da­nych pró­bom dziel­no­ści.

Wyniki – interpretacja

Główną infor­ma­cją, jaką uzy­sku­je­my w wyni­ku oce­ny war­to­ści hodow­la­nej jest usze­re­go­wa­nie koni pod wzglę­dem każ­dej oce­nia­nej cechy (i/lub zbior­cze­go indek­su), ponie­waż zain­te­re­so­wa­ni jeste­śmy wyko­rzy­sta­niem w roz­ro­dzie naj­le­piej roku­ją­cych zwie­rząt – bez­względ­na wiel­kość war­to­ści hodow­la­nej scho­dzi na dru­gi plan. Uszeregowanie to zosta­je zacho­wa­ne tak­że po stan­da­ry­za­cji, a sama stan­da­ry­za­cja ma na celu uła­twie­nie orien­to­wa­nia się w roz­kła­dzie uzy­ska­nych roz­wią­zań i umoż­li­wie­nie bez­po­śred­nie­go porów­na­nia cech mie­rzo­nych w róż­nych jed­nost­kach, o róż­nych wyj­ścio­wo śred­nich i SD. Z wła­ści­wo­ści roz­kła­du nor­mal­ne­go wyni­ka, że oko­ło 68,3% popu­la­cji powin­no zawie­rać się w prze­dzia­le ±1 SD wokół śred­niej (w naszym przy­pad­ku w prze­dzia­le war­to­ści indek­su 80-120, ponie­waż śred­nia wyno­si 100 a SD 20), 95,5% w prze­dzia­le ±2 SD (indek­sy 60-140) i 99,7% w prze­dzia­le ±3 SD (indek­sy 40-160). Tylko 0,3% pozo­sta­je na war­to­ści indek­su mniej­sze niż 40 i więk­sze niż 160.

W odróż­nie­niu od indek­sów użyt­ko­wych, któ­re umoż­li­wia­ją porów­na­nie koni jedy­nie w obrę­bie zakła­du tre­nin­go­we­go w danym roku oce­ny, wyni­ki oce­ny war­to­ści hodow­la­nej meto­dą BLUP umoż­li­wia­ją porów­na­nie zwie­rząt mię­dzy lata­mi (poko­le­nia­mi) i zakła­da­mi tre­nin­go­wy­mi.

Ze wzglę­du na róż­ną ilość i jakość infor­ma­cji o poszcze­gól­nych cechach, róż­ną licz­bę osob­ni­ków spo­krew­nio­nych i róż­ną zmien­ność cech, poszcze­gól­ne zwie­rzę­ta mogą być oce­nio­ne z róż­ną dokład­no­ścią. Przykładowo: dwaj peł­ni bra­cia o zmie­rzo­nej użyt­ko­wo­ści mają taką samą dokład­ność oce­ny ponie­waż mają takie same źró­dła infor­ma­cji – użyt­ko­wość wła­sną i taką samą infor­ma­cję rodo­wo­do­wą (użyt­ko­wość osob­ni­ków spo­krew­nio­nych), prze­ka­za­ną przez rodzi­ców. Jeśli jed­nak jeden z bra­ci uzy­ska swo­je­go potom­ka o zmie­rzo­nej użyt­ko­wo­ści, dokład­ność jego oce­ny wzro­śnie, ponie­waż przy­by­ło dodat­ko­we źró­dło infor­ma­cji – użyt­ko­wość potom­stwa (dokład­ność oce­ny jego bra­ta wzro­śnie rów­nież, lecz w mniej­szym stop­niu).

W bie­żą­cych zesta­wie­niach obni­że­nie dokład­no­ści oce­ny indek­sów wią­że się głów­nie z bra­kiem pomia­ru nie­któ­rych cech skła­do­wych (np. tem­pe­ra­ment) u koni z począt­ku histo­rii tre­nin­gu 100-dniowego (brak naj­wy­żej cenio­nej użyt­ko­wo­ści wła­snej) i prze­wi­dy­wa­nia war­to­ści hodow­la­nej na pod­sta­wie powią­zań rodo­wo­do­wych i wiel­ko­ści innych cech ana­li­zo­wa­nych łącz­nie w mode­lu wie­lo­ce­cho­wym. W każ­dym razie, w warun­kach usta­bi­li­zo­wa­ne­go sys­te­mu oce­ny, dokład­ność war­to­ści hodow­la­nej w kolej­nych latach (run­dach oce­ny) może jedy­nie pozo­sta­wać na tym samym pozio­mie lub się zwięk­szać, jako wynik wpły­wu infor­ma­cji wnie­sio­nej przez kolej­ne rocz­ni­ki oce­nia­nych koni. Z kolei, prze­wi­dy­wa­na war­tość hodow­la­na może się zmie­niać z oce­ny na oce­nę, tak w górę, jak i w dół, ale praw­do­po­do­bień­stwo znacz­nej zmia­ny male­je wraz ze wzro­stem dokład­no­ści oce­ny.

Indeks ogólny, skokowy i ujeżdżeniowy na podstawie wartości hodowlanych ogierów trenowanych w latach 1997-2013 (uszeregowane wg indeksu ogólnego)

Publikacje popularno-naukowe:

  1. Lewczuk D., Łukaszewicz M., 2000 r. – „Indeksy w hodow­li koni”. Przegląd Hodowlany 8/00, str.50-52.
  2. Lewczuk D., Łukaszewicz M., 2002 r. – „Interstallion – mię­dzy­na­ro­do­wa oce­na war­to­ści hodow­la­nej koni”. Przegląd Hodowlany 10/2002, str.20-22.
  3. Lewczuk D., 2006 r. – „Interstallion – dosko­na­le­nie koni spor­to­wych” – Sprawozdanie ze spo­tka­nia przed­sta­wi­cie­li WBFSH na semi­na­rium gru­py robo­czej. Hodowca i Jeździec Nr 1 (9), str.51-54.
  4. Lewczuk D., 2007 r. – „Szacowanie war­to­ści hodow­la­nej koni na świe­cie i w Polsce”. Hodowca i Jeździec 4 (11) 2006, str.8-12.
  5. Lewczuk D., 2011 r. – „Kilka słów o sza­co­wa­niu war­to­ści hodow­la­nej koni (cz.I)”. Hodowca i Jeździec nr 1 (27), str.36-37.
Print Friendly, PDF & Email