Hodowla

OCENA WARTOŚCI HODOWLANEJ

 

Wartość hodowlana a wartość użytkowa

Celem se­lek­cji w ho­dow­li każ­de­go ga­tun­ku jest wy­bór ro­dzi­ców ko­lej­ne­go po­ko­le­nia w spo­sób mak­sy­ma­li­zu­ją­cy po­stęp ge­ne­tycz­ny pod wzglę­dem za­ło­żo­ne­go w da­nej po­pu­la­cji ce­lu ho­dow­la­ne­go. W ho­dow­li ko­ni wierz­cho­wych ta­kim ce­lem mo­że być ge­ne­tycz­ne do­sko­na­le­nie róż­nych aspek­tów użyt­ko­wo­ści wierz­cho­wej – od wy­czy­nu w jeź­dziec­kich dys­cy­pli­nach spor­to­wych, po „pro­duk­cję” ko­nia re­kre­acyj­ne­go, rów­no­le­gle z utrzy­my­wa­niem jak naj­wyż­szej ja­ko­ści cech funk­cjo­nal­nych (re­pro­duk­cja, zdro­wot­ność…). Ocena ko­ni ja­ko ro­dzi­ców spro­wa­dza się więc do oce­ny ge­ne­tycz­nej ja­ko­ści ga­met, ja­kie one pro­du­ku­ją, a wy­ni­ka­ją­ca z ta­kiej oce­ny war­tość ho­dow­la­na od­zwier­cie­dla prze­cięt­ną ja­kość ga­met two­rzo­nych przez oce­nia­ne zwie­rzę.

W prze­ci­wień­stwie do war­to­ści ho­dow­la­nej wska­zu­ją­cej na prze­wi­dy­wa­ną ja­kość po­tom­stwa, war­tość użyt­ko­wa okre­śla ja­kość wy­ra­ża­nia przez ko­nia da­nej użyt­ko­wo­ści w mo­men­cie jej po­mia­ru (lub śred­niej z kil­ku po­mia­rów). Wartość użyt­ko­wa ko­nia za­le­ży od ja­ko­ści ge­nów, ja­kie otrzy­mał od swo­ich ro­dzi­ców w dwóch ga­me­tach, od ja­ko­ści od­cho­wu, tre­nin­gu, wie­ku w chwi­li oce­ny je­go użyt­ko­wo­ści, itd. Niestety, zwie­rzę­ta, na­wet o wy­bit­nej war­to­ści użyt­ko­wej, wca­le nie mu­szą pło­dzić war­to­ścio­we­go po­tom­stwa, a mniej wy­bit­ne użyt­ko­wo zwie­rzę­ta nie mu­szą da­wać po­tom­stwa gor­szej ja­ko­ści. Wynika to z dwóch fak­tów – zwie­rzę­ta nie prze­ka­zu­ją swe­mu po­tom­stwu do­sko­na­łych wa­run­ków śro­do­wi­sko­wych (ale tak­że tych złych) ja­kich sa­me do­świad­czy­ły, oraz nie prze­ka­zu­ją tej czę­ści ich wła­snych za­ło­żeń ge­ne­tycz­nych, któ­ra wy­ni­ka ze współ­dzia­ła­nia ge­nów z dwóch ga­met, z któ­rych po­wsta­ły – prze­ka­żą po­tom­ko­wi przy­pad­ko­wy pa­kiet swo­ich wa­rian­tów ge­nów (al­le­li) w jed­nej ga­me­cie. Istnieje wszak­że po­zy­tyw­na za­leż­ność mię­dzy war­to­ścią użyt­ko­wą a ho­dow­la­ną – jej mier­ni­kiem jest tzw. wskaź­nik odzie­dzi­czal­no­ści.

Wzajemne uwi­kła­nie wpły­wów śro­do­wi­sko­wych i ge­ne­tycz­nych wy­ma­ga czę­sto za­sto­so­wa­nia wy­su­bli­mo­wa­nych me­tod sta­ty­stycz­nych w ce­lu prze­wi­dze­nia war­to­ści ho­dow­la­nej kan­dy­da­tów do se­lek­cji. W chwi­li obec­nej stan­dar­dem w prze­wi­dy­wa­niu war­to­ści ho­dow­la­nej jest me­to­da sta­ty­stycz­na BLUP w po­łą­cze­niu z mo­de­lem bio­lo­gicz­nym na­zy­wa­nym ogól­nie mo­de­lem zwie­rzę­cia lub osob­ni­czym (po­szcze­gól­ne wer­sje mo­de­lu mo­gą się róż­nić po­zo­sta­ły­mi czyn­ni­ka­mi).

Procedura prze­wi­dy­wa­nia war­to­ści ho­dow­la­nej wy­ma­ga dys­po­no­wa­nia:

  • wy­ni­ka­mi kon­tro­li użyt­ko­wo­ści (np. wy­ni­ka­mi prób dziel­no­ści po tre­nin­gu 100-​dniowym),
  • wie­dzą o za­kre­sie zmien­no­ści tej użyt­ko­wo­ści (kom­po­nen­ty wa­rian­cji),
  • wska­za­niem śro­do­wi­ska, w któ­rym da­na użyt­ko­wość by­ła re­ali­zo­wa­na (np. rok i za­kład tre­nin­go­wy) oraz
  • rze­tel­nym ro­do­wo­dem po­zwa­la­ją­cym od­szu­kać al­le­le obec­ne w jed­nym osob­ni­ku u osob­ni­ków z nim spo­krew­nio­nych (w ten spo­sób zwięk­sza­my ilość in­for­ma­cji o zwie­rzę­ciu – zwie­rzę­ta in­for­mu­ją wza­jem­nie o so­bie, aż do umoż­li­wie­nia oce­ny war­to­ści ho­dow­la­nej pod wzglę­dem ce­chy nie­zmie­rzo­nej u da­ne­go osob­ni­ka).

Metodyka

Ogiery

Ocena war­to­ści ho­dow­la­nej pro­wa­dzo­na jest we współ­pra­cy PZHK z Instytutem Genetyki i Hodowli Zwierząt PAN w Jastrzębcu. Analizy prze­pro­wa­dzo­no na wy­ni­kach prób dziel­no­ści ogie­rów, któ­re od­by­ły się w la­tach 1997-​2016. Ze wzglę­du na zmia­ny w pró­bach dziel­no­ści licz­ba ob­ser­wa­cji po­szcze­gól­nych cech by­ła róż­na i wy­no­si­ła od 539 dla sto­sun­ko­wo nie­daw­no wpro­wa­dzo­nej oce­ny tem­pe­ra­men­tu, do­ko­ny­wa­nej przez kie­row­ni­ka ZT, do 1578 dla cech oce­nia­nych przez ko­mi­sję sę­dziow­ską. Najnowsza ce­cha – ga­lop wy­trzy­ma­ło­ścio­wy – ma jesz­cze zbyt ma­ło ob­ser­wa­cji (210) i nie jest uwzględ­nia­na w ana­li­zach. Komponenty wa­rian­cji (po­trzeb­ne do roz­dzie­le­nia wpły­wów śro­do­wi­sko­wych i ge­ne­tycz­nych) uzy­ska­no za po­mo­cą me­to­dy prób­ko­wa­nia Gibbsa (pro­gram GIBBS2F90 – Tsuruta i wsp. 2006). Sama oce­na war­to­ści ho­dow­la­nej do­ko­na­na zo­sta­ła przy po­mo­cy pro­gra­mu BLUPF90 (Misztal, 2008). Rodowód ob­jął oko­ło 22000 ko­ni. W obu przy­pad­kach za­sto­so­wa­no na­stę­pu­ją­cy mo­del sta­ty­stycz­ny:

yij = µ + ZT*Ri + aij + eij

gdzie:

  • yij – war­tość ce­chy ob­ser­wo­wa­nej u j-​tego ogie­ra w i-​tym za­kła­dzie tre­nin­go­wym i ro­ku (WARTOŚĆ UŻYTKOWA, w rze­czy­wi­sto­ści 16 cech jed­no­cze­śnie – mo­del wie­lo­ce­cho­wy),
  • µ – śred­nia ogól­na (każ­dej z 16 cech),
  • ZT*Ri – łącz­ny wpływ sta­łe­go czyn­ni­ka „za­kład treningowy/​rok oce­ny” na war­to­ści cech,
  • aij – lo­so­wy, ge­ne­tycz­ny wpływ ad­dy­tyw­ny ko­nia na war­to­ści cech (WARTOŚĆ HODOWLANA, li­czo­na tak­że dla zwie­rząt bez zmie­rzo­nej użyt­ko­wo­ści, lecz po­wią­za­nych ro­do­wo­do­wo),
  • eij – błąd lo­so­wy.

Oceny war­to­ści ho­dow­la­nej 16-​stu cech (bez ga­lo­pu wy­trzy­ma­ło­ścio­we­go) zo­sta­ły po­gru­po­wa­ne w trzy in­dek­sy – ogól­ny, sko­ko­wy i ujeż­dże­nio­wy – sto­sow­nie do pro­ce­du­ry two­rze­nia in­dek­sów użyt­ko­wych. Główną róż­ni­cą jest brak ga­lo­pu wy­trzy­ma­ło­ścio­we­go w in­dek­sie ogól­nym i sko­ko­wym i pro­por­cjo­nal­ne prze­li­cze­nie wag po­zo­sta­łych cech z tych in­dek­sów tak, aby su­mo­wa­ły się do 100. Wagi cech zo­sta­ły na­stęp­nie wy­ra­żo­ne w jed­nost­kach stan­dar­do­we­go od­chy­le­nia od­po­wia­da­ją­cej im war­to­ści ho­dow­la­nej ce­chy. Indeksy wy­stan­da­ry­zo­wa­no na śred­nią = 100 i od­chy­le­nie stan­dar­do­we (SD) = 20, w ob­rę­bie wszyst­kich 1578 ko­ni pod­da­nych pró­bom dziel­no­ści.

Wyniki – interpretacja

Główną in­for­ma­cją, ja­ką uzy­sku­je­my w wy­ni­ku oce­ny war­to­ści ho­dow­la­nej jest usze­re­go­wa­nie ko­ni pod wzglę­dem każ­dej oce­nia­nej ce­chy (i/​lub zbior­cze­go in­dek­su), po­nie­waż za­in­te­re­so­wa­ni je­ste­śmy wy­ko­rzy­sta­niem w roz­ro­dzie naj­le­piej ro­ku­ją­cych zwie­rząt – bez­względ­na wiel­kość war­to­ści ho­dow­la­nej scho­dzi na dru­gi plan. Uszeregowanie to zo­sta­je za­cho­wa­ne tak­że po stan­da­ry­za­cji, a sa­ma stan­da­ry­za­cja ma na ce­lu uła­twie­nie orien­to­wa­nia się w roz­kła­dzie uzy­ska­nych roz­wią­zań i umoż­li­wie­nie bez­po­śred­nie­go po­rów­na­nia cech mie­rzo­nych w róż­nych jed­nost­kach, o róż­nych wyj­ścio­wo śred­nich i SD. Z wła­ści­wo­ści roz­kła­du nor­mal­ne­go wy­ni­ka, że oko­ło 68,3% po­pu­la­cji po­win­no za­wie­rać się w prze­dzia­le ±1 SD wo­kół śred­niej (w na­szym przy­pad­ku w prze­dzia­le war­to­ści in­dek­su 80-​120, po­nie­waż śred­nia wy­no­si 100 a SD 20), 95,5% w prze­dzia­le ±2 SD (in­dek­sy 60-​140) i 99,7% w prze­dzia­le ±3 SD (in­dek­sy 40-​160). Tylko 0,3% po­zo­sta­je na war­to­ści in­dek­su mniej­sze niż 40 i więk­sze niż 160.

W od­róż­nie­niu od in­dek­sów użyt­ko­wych, któ­re umoż­li­wia­ją po­rów­na­nie ko­ni je­dy­nie w ob­rę­bie za­kła­du tre­nin­go­we­go w da­nym ro­ku oce­ny, wy­ni­ki oce­ny war­to­ści ho­dow­la­nej me­to­dą BLUP umoż­li­wia­ją po­rów­na­nie zwie­rząt mię­dzy la­ta­mi (po­ko­le­nia­mi) i za­kła­da­mi tre­nin­go­wy­mi.

Ze wzglę­du na róż­ną ilość i ja­kość in­for­ma­cji o po­szcze­gól­nych ce­chach, róż­ną licz­bę osob­ni­ków spo­krew­nio­nych i róż­ną zmien­ność cech, po­szcze­gól­ne zwie­rzę­ta mo­gą być oce­nio­ne z róż­ną do­kład­no­ścią. Przykładowo: dwaj peł­ni bra­cia o zmie­rzo­nej użyt­ko­wo­ści ma­ją ta­ką sa­mą do­kład­ność oce­ny po­nie­waż ma­ją ta­kie sa­me źró­dła in­for­ma­cji – użyt­ko­wość wła­sną i ta­ką sa­mą in­for­ma­cję ro­do­wo­do­wą (użyt­ko­wość osob­ni­ków spo­krew­nio­nych), prze­ka­za­ną przez ro­dzi­ców. Jeśli jed­nak je­den z bra­ci uzy­ska swo­je­go po­tom­ka o zmie­rzo­nej użyt­ko­wo­ści, do­kład­ność je­go oce­ny wzro­śnie, po­nie­waż przy­by­ło do­dat­ko­we źró­dło in­for­ma­cji – użyt­ko­wość po­tom­stwa (do­kład­ność oce­ny je­go bra­ta wzro­śnie rów­nież, lecz w mniej­szym stop­niu).

W bie­żą­cych ze­sta­wie­niach ob­ni­że­nie do­kład­no­ści oce­ny in­dek­sów wią­że się głów­nie z bra­kiem po­mia­ru nie­któ­rych cech skła­do­wych (np. tem­pe­ra­ment) u ko­ni z po­cząt­ku hi­sto­rii tre­nin­gu 100-​dniowego (brak naj­wy­żej ce­nio­nej użyt­ko­wo­ści wła­snej) i prze­wi­dy­wa­nia war­to­ści ho­dow­la­nej na pod­sta­wie po­wią­zań ro­do­wo­do­wych i wiel­ko­ści in­nych cech ana­li­zo­wa­nych łącz­nie w mo­de­lu wie­lo­ce­cho­wym. W każ­dym ra­zie, w wa­run­kach usta­bi­li­zo­wa­ne­go sys­te­mu oce­ny, do­kład­ność war­to­ści ho­dow­la­nej w ko­lej­nych la­tach (run­dach oce­ny) mo­że je­dy­nie po­zo­sta­wać na tym sa­mym po­zio­mie lub się zwięk­szać, ja­ko wy­nik wpły­wu in­for­ma­cji wnie­sio­nej przez ko­lej­ne rocz­ni­ki oce­nia­nych ko­ni. Z ko­lei, prze­wi­dy­wa­na war­tość ho­dow­la­na mo­że się zmie­niać z oce­ny na oce­nę, tak w gó­rę, jak i w dół, ale praw­do­po­do­bień­stwo znacz­nej zmia­ny ma­le­je wraz ze wzro­stem do­kład­no­ści oce­ny.

Indeks ogólny, skokowy i ujeżdżeniowy na podstawie wartości hodowlanych ogierów trenowanych w latach 1997-​2013 (uszeregowane wg indeksu ogólnego)

Publikacje popularno-​naukowe:

  1. Lewczuk D., Łukaszewicz M., 2000 r. – „Indeksy w ho­dow­li ko­ni”. Przegląd Hodowlany 8/​00, str.50-52.
  2. Lewczuk D., Łukaszewicz M., 2002 r. – „Interstallion – mię­dzy­na­ro­do­wa oce­na war­to­ści ho­dow­la­nej ko­ni”. Przegląd Hodowlany 10/​2002, str.20-22.
  3. Lewczuk D., 2006 r. – „Interstallion – do­sko­na­le­nie ko­ni spor­to­wych” – Sprawozdanie ze spo­tka­nia przed­sta­wi­cie­li WBFSH na se­mi­na­rium gru­py ro­bo­czej. Hodowca i Jeździec Nr 1 (9), str.51-54.
  4. Lewczuk D., 2007 r. – „Szacowanie war­to­ści ho­dow­la­nej ko­ni na świe­cie i w Polsce”. Hodowca i Jeździec 4 (11) 2006, str.8-12.
  5. Lewczuk D., 2011 r. – „Kilka słów o sza­co­wa­niu war­to­ści ho­dow­la­nej ko­ni (cz.I)”. Hodowca i Jeździec nr 1 (27), str.36-37.